DWSZdr
Od prekursorów medycyny wojskowej do WAM
Czwartek, 23 listopada 2017 r.

Od prekursorów medycyny wojskowej do WAM


Wojskowa Służba Zdrowia należy do najstarszych rodzajów służb w Wojsku Polskim. Tradycje udzielania pomocy medycznej rannym i chorym sięgają wczesnego średniowiecza. Rozwojowi sztuki wojennej towarzyszył postęp sztuki medycznej,  zaś wybitni władcy, tacy jak np. Stefan Batory zdawali sobie sprawę ze znaczenia opieki medycznej dla zapewnienia ciągłości działań wojsk i utrzymania ich morale. To właśnie Batorego uważa się za twórcę zorganizowanego systemu ochrony zdrowotnej w wojsku. Jednakże przełomowe znaczenie miały decyzje i działania podjęte pod koniec XVIII wieku.




W 1775 r. Sejm podjął uchwałę o ustanowieniu stanowiska generał-sztabs-medyka, stawiając go na czele wojskowej służby zdrowia i określając obowiązki. W 1790 r. król Stanisław August powołał na to stanowisko dr. Michała Bergonzoniego – wybitnego lekarza pochodzenia włoskiego, któremu podporządkowano „generał-sztabs-chirurga”. Bergonzoni kierował pierwszą komórką sztabowo-dowódczą służby zdrowia – Wydziałem Lekarskim. Wśród jego wielu projektów i inicjatyw na szczególne wyróżnienie zasługuje reforma szpitalnictwa wojskowego, obejmującego zarówno placówki mobilne, jak i stacjonarne. Kluczowe znaczenie miało utworzenie centralnego szpitala wojskowego na terenie Zamku Ujazdowskiego w Warszawie. Szpital, w naturalny sposób, stał się wkrótce placówką, w której medycy wojskowi doskonalili swoje umiejętności zawodowe.

 

 

 

 

  

 


W czasach Księstwa Warszawskiego zapewnienie wojsk
u właściwej opieki zdrowotnej stanowiło ważny priorytet, w dużej mierze dzięki osobistemu zaangażowaniu księcia Józefa Poniatowskiego. Troską Inspektoratu Generalnego Służby Zdrowia i wspierającej go Rady Głównej Służby Zdrowia były jednak braki wykwalifikowanej kadry medycznej. W celu dostarczenia wojsku felczerów założono w Warszawie w 1808 r. Wojskową Szkołę Chirurgiczną. W roku 1809 powołano Wydział Akademicko-Lekarski, zwany też Akademią Lekarską Warszawską, którego zadaniem było szkolenie lekarzy i farmaceutów dla potrzeb armii i administracji państwowej. Problemy kadrowe towarzyszyły także funkcjonowaniu służby sanitarnej Królestwa Kongresowego.


 

 

Przed wybuchem powstania listopadowego armia dysponowała nieliczną kadrą lekarską (ponad 100), z której wielu brakowało przeszkolenia wojskowego. Było to tym bardziej istotne, że w tym okresie następował proces zaszeregowania stanowisk lekarskich do stopni oficerskich. Wiodącą rolę w kształceniu i doskonaleniu zawodowym kadr wojskowej służby zdrowia odgrywał wspomniany wcześniej Wydział Akademicko-Lekarski, który jako Wydział Lekarski został w 1817r. włączony do Uniwersytetu Warszawskiego. Wkrótce potem, decyzją Komisji Rządowej Wojny, wprowadzono system stypendialny, subsydiujący wybranych studentów, którzy po uzyskaniu dyplomu musieli odsłużyć sześć lat w wojsku. Warszawska Alma Mater zapewniła wielu lekarzy armii powstania listopadowego, do wojska skierowano też wszystkich studentów Wydziału Lekarskiego, zaś na czele służby medycznej, w randze generała-sztatabslekarza stanął kierujący Kliniką Terapeutyczną (katedrą chorób wewnętrznych) prof. Karol Kaczkowski, który okazał się wybitnym organizatorem i znakomitym dowódcą. Na wzmiankę zasługuje także szkoła felczerów funkcjonująca w okresie Królestwa Kongresowego i powstania listopadowego na terenie Głównego Szpitala Wojskowego na Ujazdowie.

 

 

 

 


Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. odrodzeniu Wojska Polskiego towarzyszyła odbudowa służby sanitarnej, a co za tym idzie konieczność ustanowienia systemu naboru i kształcenia kadr medycznych. Już w grudniu 1918 r. powołano Wojskową Radę Sanitarną (później przekształconą w Wojskowy Instytut Sanitarny), odpowiedzialną m.in. za kształcenie i doskonalenie kadr medycznych, będącą też pierwszym wydawcą czasopisma „Lekarz Wojskowy”. W pierwszych latach niepodległości miała miejsce intensywna dyskusja na temat roli, miejsca i sposobu kształcenia lekarzy wojskowych. Bardzo szybko uznano, że powinni być oni traktowani na  równi ze wszystkimi innymi oficerami, a następnie powołano oficerski korpus wojskowo-lekarski, korzystający z pełni praw oficerów służby liniowej. Wątpliwości nie pozostawiały słowa marszałka Józefa Piłsudskiego, który stwierdził: Lekarz wojskowy musi być oficerem, gdyż pracuje i styka się z żołnierzem na polu walki i jej bezpośrednich tyłach. Bez praw oficerskich nie mógłby wypełniać tam swych czynności. Więcej sporów dotyczyło koncepcji kształcenia lekarzy dla potrzeb wojska. Początkowo przyjęta koncepcja kształcenia stypendystów na poszczególnych uczelniach medycznych nie sprawdziła się. Niepowodzeniem zakończyło się także przedsięwzięcie polegające na szkoleniu absolwentów uczelni medycznych przez Szkołę Aplikacyjną Korpusu Oficerów Sanitarnych. Przełomem okazało się dopiero utworzenie w 1922 r. w Warszawie, na terenie Szpitala Ujazdowskiego, Wojskowej Szkoły Sanitarnej, połączonej następnie z Wojskowym Instytutem Sanitarnym w Oficerską Szkołę Sanitarną. W kolejnych latach nastąpiło jej przekształcenie w Szkołę Podchorążych Sanitarnych (SPSan), a w końcu – w 1930 r. – miała miejsce ostatnia reorganizacja – powołanie Centrum Wyszkolenia Sanitarnego (CWSan), w którego skład weszła SPSan i Szpital Szkolny. Komendant CWSan  posiadał uprawnienia dowódcy dywizji, co świadczyło o randze placówki. Niezależnie od zmian nazwy i przekształceń strukturalnych Centrum, obowiązywał „dwutorowy” system kształcenia – tj. przedmioty wojskowe i wojskowo-medyczne były wykładane w szkole, zaś studia medyczne realizowane na Wydziale Lekarskim lub Farmaceutycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Z czasem wzrastała również rola Szpitala Ujazdowskiego, jako placówki kształcenia podyplomowego oraz miejsca prowadzenia działalności naukowo-badawczej. Na podkreślenie zasługuje bardzo dobra współpraca z Uniwersytetem Warszawskim i wysoka ocena postawy podchorążych (w opinii prof. Szenajcha z Wydziału Lekarskiego UW studenci – podchorążowie lepiej się uczą i więcej pracują niż ich cywilni koledzy).  Ogółem w okresie istnienia szkoły przyjęto 17 roczników -  podchorążych, do 01.09.1939 r. nominacje oficerskie otrzymało 474 absolwentów (sprawność nauczania wyniosła 78,7%). W 1939r. 466 z nich pozostawało w służbie czynnej stanowiąc trzon kadry medycznej WP. Ponadto, szkoła przeszkoliła niemal 2000 podchorążych rezerwy (w tym 1200 na kursach 6-miesięcznych) oraz 400 zawodowych podoficerów sanitarnych.

Po upadku Polski w 1939 r., na Zachodzie Europy funkcjonowały ośrodki kształcące kadry medyczne dla Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, z których najważniejszym był niewątpliwie Polski Wydział Lekarski na Uniwersytecie w Edynburgu w Szkocji (1941-1949). Nie sposób również pominąć znaczenie tajnego nauczania medycyny zapoczątkowanego w Warszawie już w listopadzie 1939 r., prowadzonego też na tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich. Wielu adeptów studiów konspiracyjnych zasiliło służbę zdrowia podziemnych organizacji zbrojnych, a także wzięło udział w Powstaniu Warszawskim.


Zakończenie II wojny światowej wiązało się z istotnymi zmianami w szkolnictwie wojskowo-medycznym. Jeszcze w 1944r. utworzono na Uniwersytecie w Lublinie Katedrę Medycyny Wojskowej, której funkcję przejęła założona w Łodzi Wojskowo-Medyczna Szkoła Felczerów. W roku 1950 utworzono przy łódzkiej Akademii Medycznej Fakultet Wojskowo-Medyczny. W końcu w 1958 r. powołano Wojskową Akademię Medyczną. Idea utworzenia odrębnej uczelni medycznej dla potrzeb wojska nie zrodziła się bynajmniej po wojnie. Przeciwnie, powstanie WAM było urzeczywistnieniem pomysłów postulowanych już przez lekarzy legionowych, a rozważanych poważnie przed wybuchem II wojny światowej. WAM, na początku swojej działalności, korzystała z zasobów cywilnej Akademii Medycznej w Łodzi. Z czasem rozwijano własną bazę naukowo-dydaktyczną i kliniczną. Jej trzon stanowiły Centralne Szpitale Kliniczne: w Łodzi przy ul. Żeromskiego oraz w Warszawie przy ul. Szaserów. Program kształcenia studentów WAM obejmował przedmioty medyczne w pełnym zakresie przewidzianym dla odpowiednich wydziałów uczelni medycznych, przedmioty ogólnowojskowe oraz wojskowo-medyczne. Szpital w Warszawie stał się głównym ośrodkiem kształcenia podyplomowego lekarzy wojskowych. Akademia osiągnęła istotną pozycję naukową, dydaktyczną oraz leczniczą.

Restrukturyzacja SZ RP prowadzona w latach 90-tych oraz powiązana z nią znaczna redukcja liczebności armii była przyczyną przekształcenia WAM w uczelnię wojskowo-cywilną. Dalsza reorganizacja, w tym radykalna zmiana funkcjonowania wyższego szkolnictwa wojskowego, spowodowała wstrzymanie kształcenia lekarzy wojskowych oraz połączenie WAM z cywilną Akademią Medyczną w Łodzi w Uniwersytet Medyczny.  Doprowadziło to do likwidacji uczelni. W strukturze UM w Łodzi powołano Wydział Wojskowo-Lekarski, który w programie nauczania uwzględnia specyfikę potrzeb medycznych SZ. Jednocześnie, na bazie Centralnego Szpitala Klinicznego WAM w Warszawie, utworzono Wojskowy Instytut Medyczny, w którego skład weszły także niektóre zakłady teoretyczne dotychczasowej WAM (w Łodzi i w Gdyni). Powstanie WIM umożliwiło zachowanie kształcenia podyplomowego lekarzy wojskowych oraz kontynuację działalności naukowo-badawczej w obszarach nauk klinicznych oraz wojskowo-medycznych. W Łodzi powstało Centrum Szkolenia Wojskowych Służb Medycznych, obecnie funkcjonujące pod nową nazwą: Wojskowe Centrum Kształcenia Medycznego, jako „namiastka podchorążówki”. W ciągu 44 lat działalności WAM wykształciła ponad 6 tys. oficerów lekarzy, stomatologów i farmaceutów (oraz przez krótki czas także psychologów klinicznych).  Zdecydowana większość z nich uzyskała specjalizację I i II stopnia lub tytuł specjalisty w różnych dziedzinach medycyny.  


tekst: płk dr n. med. Stefan ANTOSIEWICZ

Wojskowy Instytut Medyczny